De kernaspecten van patient empowerment

Patient empowerment draait om macht

De machtsbronnen (Resources)

De arts heeft een machtsoverwicht omdat hij of zij onder meer beschikt over:

• Informatie: Het vermogen om medische gegevens te interpreteren en te combineren.

• Kennis: Diepgaande kennis over ziektes en behandelingen.

• Vaardigheden, zoals de technische kunde om onderzoeken of ingrepen uit te voeren, om een diagnose te stellen

• Wettelijke macht: Alleen een arts mag officieel een diagnose stellen, medicijnen voorschrijven en ziekteverlof toekennen.

Van onder meer deze ‘resources’ is een mens die zorg wil krijgen altijd in mindere of meerdere mate afhankelijk. Hoewel je als patiënt ook invloed hebt en internet veel informatie biedt, blijft de machtsbalans in de praktijk doorslaan naar de arts. Dit gevoel van afhankelijkheid kan bij patiënten leiden tot onzekerheid, angst, passiviteit of zelfs weerstand.

Patient Empowerment uitgelegd op 2’48”

De vier fases van patient empowerment

Patient Empowerment telt vier fases of niveaus:

• fase 1: patiënt en zorgverlener wisselen informatie, kennis en ervaring uit
• fase 2: patiënt en zorgverlener beïnvloeden elkaar, ze wisselen argumenten uit
• fase 3: patiënt en zorgverlener beslissen samen

Deze eerste drie fasen zijn vergelijkbaar met wat ‘informed shared decision-making’ wordt genoemd.

• fase 4: Daarnaast versterkt de zorgverlener zijn patiënt in de overtuiging dat die in staat is de behandeling goed toe te passen. Dat heet in het Engels ‘self-efficacy’ van de patiënt. De term ‘zelfredzaamheid’ benadert dat in het Nederlands het dichtst.

Fase 4 is heel eigen aan patient empowerment. Om aan het stuur te zitten van je eigen zorg of om een behandeling toe te passen, moet je immers ook overtuigd zijn dat je het kan. 

Bron: Eeckman, E. (2019). Power to the patient? Studying the balance of power between patient and GP in relation to Web health information. In N. Carpentier, F. Colombo, R. Kilborn, L. Kramp, R. Kunelius, M. F. Murru, L. Peja, P. Pruulmann-Vengerfeldt, & S. Tosoni (Eds.), Communication as the intersection of the old and the new: the intellectual work of the 2018 European Media and Communication Doctoral Summer School (pp. 185-198). Bremen: Lumière.

Drie niveaus van patient empowerment

Empowerment stopt niet bij de muren van de consultatieruimte. Het speelt zich af op drie onderling verbonden niveaus:

• Micro-niveau: De individuele interactie tussen de patiënt (en zijn naasten) en de zorgverlener. Hier staat de persoonlijke zorgrelatie centraal.

• Meso-niveau: De organisatie van de zorg. Hoe richten ziekenhuizen, woonzorgcentra of thuiszorgorganisaties hun processen in om de patiënt echt een stem te geven?

• Macro-niveau: Het beleid en de samenleving. Dit gaat over wetgeving (zoals de patiëntenrechten), financiering van de zorg en het maatschappelijk debat over de rol van de patiënt in ons zorgsysteem.

Volledig patient empowerment wordt pas bereikt als de stem van de zorgvrager op alle drie de niveaus wordt gehoord.

Patient empowerment als persoonlijk proces

Vergroot de figuur door erop te klikken

De meeste mensen moeten leren om hun stem te laten horen, leren om geëmpowerd te zijn. Patient empowerment is een leerproces.  Het empowerment leerproves kent doorgaans vier fases.

Doorgaans is een negatieve gebeurtenis of ervaring de aanzet (‘Era of Entry’) tot empowerment, bijvoorbeeld een zorgverstrekker die zich echt respectloos of arrogant gedraagt tegenover een zorgvrager. Het eerste stadium is dan een activator die wakker schudt.

In het tweede stadium – de vordering (‘Era of Advancement’) – word je door je onmiddellijke omgeving ontmoedigd of net gestimuleerd om je geëmpowerd te gedragen. In dat laatste geval wordt je gevoel gesterkt dat de situatie onaanvaardbaar is. Als mens zoek je steun of gehoor bij lotgenoten die je helpen met advies. Je vordert in je denken.

In het derde stadium – de incorporatie (‘Era of Incorporation’) – ga je het geëmpowerd zijn uitproberen. Als dat een positieve ervaring oplevert, stimuleert dat je en ga je je ook in andere situaties geëmpowerd gedragen, je laat sneller en bewuster je stem horen. Je incorporeert dan het gedrag, je neemt het in je op, het wordt deel van van jou. Als de ervaring negatief is, zou het kunnen dat het proces stopt.

In stadium vier – de inzet (‘Era of Commitment’) – heb je het empowermentgedrag helemaal geadopteerd. Het complete proces heeft een ander mens van jou gemaakt. Je vindt je minder machteloos, je stuurt je bestaan meer zelf. In de zorg heb je dan het gevoel dat je mee zit aan het stuur van de zorg die je krijgt.

Bron: Kieffer, C. H. (1984). Citizen Empowerment: A Development Perspective. In J. Rappaport, C. Swift, & R. Hess (Eds.), Studies in Empowerment: Steps Toward Understanding and Action (pp. 9-36). New York: The Haworth Press.

In vijf korte filmpjes legt Edgard Eeckman (PhD) uit waar het bij patient empowerment om draait.

Realisatie: Moose & Tash – Oktober 2025

Afhankelijkheid creëert een machtsrelatie.

Patient empowerment op drie niveaus.

Patient empowerment stoelt op samenwerking en wederzijds respect.

Aanbevolen lectuur

Dit boek is tegelijk het toegankelijk verslag van wetenschappelijke inzichten rond Patient Empowerment én een persoonlijk getint verhaal. Communicator, onderzoeker en auteur Edgard Eeckman baseert zijn betoog over de relatie tussen patiënt en arts zowel op wetenschappelijk onderzoek als op zijn eigen persoonlijke ervaring met de gezondheidszorg.

Hij bekijkt de macht in de relatie patiënt-arts vanuit een ongebruikelijke invalshoek. Op de achtergrond van de relatie sluimert afhankelijkheidsmacht: een macht die niet altijd zichtbaar is, maar wel grote invloed kan hebben op het gedrag van de patiënt. En op dat van de zorgverlener.

De bestellen bij uitgever POLITEIA.