Edgard Eeckman doctoreerde in de media- en communicatiestudies over de machtsbalans tussen patiënt en arts. Hij was gedurende 16 jaar communicatiemanager van het UZ Brussel. Hij was medeoprichter en voorzitter van de vzw Patient Empowerment, publiceerde meerdere boeken over het onderwerp, was gastprofessor aan de Erasmushogeschool Brussel en gaf talrijke gastcolleges aan uiteenlopende onderwijsinstellingen zoals de VUB, de UAntwerpen, Vlerick Business School en andere. Hij is ook actief als auteur en acteur. Info op www.patientempowerment.be en op www.edgard.be.

Patiënten zijn minder mondig dan wordt aangenomen, zo stelt het NIVEL vast. Zorgverstrekkers spelen een sleutelrol om daaraan iets te doen. In hun eigen belang.

Het Nederlandse onderzoeksinstituut NIVEL trok een tijd geleden uit de analyse van haar databank Communicatie in de Gezondheidszorg met 18.000 opnames van gesprekken tussen zorgverlener en patiënt volgend besluit: “Patiënten zijn tijdens een gesprek met hun zorgverlener minder mondig dan vaak wordt aangenomen. Ondanks betere informatie en meer eigen regie, stellen zij relatief weinig vragen en brengen zij zorgen of voorkeuren niet altijd uit zichzelf naar voren”.  En Nederlanders hebben de reputatie mondiger te zijn dan Vlamingen. Wat kunnen we daaruit leren?

Twee grote oorzaken

Onvermijdelijk moet ik teruggaan naar de resultaten van mijn doctoraatsonderzoek in de media en communicatiestudies. Dat leidde tot de conclusie dat er een machtsrelatie bestaat tussen zorgvrager en zorgverstrekker die ontstaat uit afhankelijkheid: er is wederzijdse afhankelijkheid maar de zorgvrager is meer afhankelijk van de zorgverstrekker dan omgekeerd. De machtsbalans is niet in evenwicht en er ontstaat wat ik afhankelijkheidsmacht noem. Die heeft een invloed op zowel het gedrag als de communicatie van de zorgvrager. De zorgvrager is onder meer afhankelijk van de informatie en kennis van de zorgverstrekker en diens vaardigheden en wettelijke macht (een voorschrift, ziekenbriefje, …).

Daar bovenop komt dat participeren een aantal vaardigheden vereist zoals een zekere geletterdheid en gezondheidsgeletterdheid (health literacy). Tussen de 15 en 25% van de Belgische Bevolking zou laaggeletterd zijn. Dat concept heeft vier dimensies: slecht kunnen lezen, slecht kunnen schrijven, je slecht kunnen uitdrukken en slecht met cijfers kunnen omgaan. Zeker die eerste drie zijn in een dialoog met een zorgverstrekker van belang. Gezondheidsgeletterdheid betekent dat je in staat bent om informatie over je gezondheid te zoeken en te vinden, te beoordelen, te gebruiken in het belang van je eigen gezondheid en om je weg te vinden in het gezondheidszorgsysteem. Eén op drie Belgen zou het daar moeilijk mee hebben. Laat ons in deze overgedigitaliseerde wereld daarnaast ook niet het belang van ICT-geletterdheid (informatie- en communicatietechnologie) vergeten en van mediawijsheid, het wijs, veilig en slim omgaan met alle vormen van media.

“Het betekent niet dat patiënten niets te zeggen hebben”

Beide elementen kunnen verklaren waarom mensen soms minder mondig zijn dan aangenomen. Het betekent dus niet dat patiënten niets te zeggen hebben, ze zeggen het alleen niet allemaal.

Uiteraard zou het beter zijn dat zorgvragers tijdens een consultatie wél zouden zeggen wat ze denken, voelen, willen en kunnen. Dat is in het belang van de effectiviteit van de zorg en dus in hun eigen belang. Maar ook voor de zorgverstrekker is het essentieel, zoniet zit deze informatie in wat ik een “black box” noem. Je consulteert dan technisch. Na de consultatie kan je het gevoel hebben dat een en ander goed is gegaan, maar de praktijk van de zorgvrager kan totaal anders zijn.

Net omdat door de omstandigheden patiënten niet altijd uit zichzelf mondig zijn, is het voor de zorgverstrekker essentieel om zelf te peilen naar een antwoord op wat een patiënt denkt, voelt, wil en denkt al dan niet te kunnen.

Een leerproces

Het is daarbij belangrijk om te beseffen dat mondigheid een leerproces is. De basis ervan is vertrouwen: het vertrouwen dat de mondigheid geen negatieve effecten zal hebben. Daarvoor is een hoge relatiekwaliteit nodig, iets dat men mijns inziens zowel binnen al buiten de zorg te vaak uit het oog verliest.

Het proces evolueert met vallen en opstaan en elke stap ontmoedigt de patiënt om zijn hart te luchten en zich kwetsbaar op te stellen of daarentegen, moedigt aan om zich uit te spreken.

In een eerste stadium is er een reden (een aanzet) waarom de patiënt een vraag stelt: iets dat niet begrepen is of onlogisch klinkt bijvoorbeeld. Ook een klacht kan de aanzet zijn. De manier waarop de zorgverstrekker daarop reageert, bepaalt of de patiënt in stadium twee ook bij andere en bij meer gelegenheden mondig zal zijn. In het 3de stadium begint de patiënt zich de mondigheid eigen te maken en in het vierde stadium tenslotte heeft de zorgvrager de mondigheid helemaal verworven. Of alle stadia worden doorlopen en/of het definitieve stadium wordt bereikt, hangt in hoge mate af van de attitude en het gedrag van de zorgverstrekker.

Onderstaande illustratie geeft dat proces weer.

De vier stadia om tot empowerment te komen (Kieffer, 1984)

Een zorgverstrekker vervult dus ook een rol als “professionele empowerment agent”, als pleitbezorger van patient empowerment, maar ook als coach om zorgvragers tot empowerment en mondigheid te brengen en hen ertoe aan te moedigen.

De wil hebben om geëmpowerd te zijn

Natuurlijk zit de bal van de mondigheid ook in het kamp van de zorgvrager zelf. Die moet de wil hebben om geëmpowerd te zijn. Die moet niet de houding hebben van “ik houd mijn mond en ik doe daarna wel gewoon waar ik zin in heb”.

Willen patiënten geëmpowerd zijn? De afhankelijkheid gaat gepaard met een gevoel van verlies aan autonomie en zelfcontrole. Persoonlijke autonomie staat voor “Het vermogen om mijn leven vorm te geven volgens mijn eigen redenering”. Je hebt dan het gevoel dat je invloed kan uitoefenen op je eigen bestaan, zoniet onderga je het. Gewoon overleven is dan de ultieme bezigheid. Dat moet ongetwijfeld een Palestijn in Gaza ervaren.

Veel wetenschappelijk onderzoek toont aan dat verlies aan zelfcontrole en autonomie voor velen slecht aanvoelt. Het kan angst en depressie in de hand werken en zelfs fysische symptomen uitlokken. Een gevoel van zelfcontrole daarentegen stimuleert zelfvertrouwen, optimisme, psychologisch welzijn en actiegerichtheid. Mensen die graag de zorg ondergaan, zijn uitzonderingen.

Samenwerking

Goede zorg is het resultaat van samenwerking. Daarvoor zijn zowel zorgvrager als zorgverstrekker nodig. In wederzijds respect.

Maar de balans van afhankelijkheden is in onevenwicht en dus moet de zorgverstrekker – omdat hij of zij het machtsoverwicht heeft – de aanzet geven en speelt die de hoofdrol om het empowermentproces op te starten en te begeleiden.

Dat patiënten minder mondig zijn dan wordt aangenomen is geen goede zaak. Maar we weten hoe eraan te verhelpen en in wiens kamp de bal zit.

Referenties

  • Eeckman, E. (2018). Power to the patient? Studying the power balance between patient and GP in relation to Web health information. (Doctor), VUB, Brussels.
  • Eeckman, E. (2019). Balanceren tussen macht en onmacht: Patient Empowerment als grondslag tot gelijkwaardigheid in de relatie patiënt-arts. Brussel: Politeia.
  • NIVEL, 13-8-2026, Vijftig jaar unieke inzage in de spreekkamer https://www.nivel.nl/nl/nieuws/vijftig-jaar-unieke-inzage-de-spreekkamer

 Aanbevolen lectuur

 

Dit basisboek over patient empowerment is het toegankelijk geschreven verslag van het doctoraatsonderzoek van Edgard Eeckman. Daarbij houdt hij steeds de mens voor ogen, de mens in de zorgvrager en in de zorgverstrekker.

Hij definieert het concept ‘patient empowerment’ precies en detecteert er de concrete ingrediënten van. Hij geeft aan hoe de bestaande asymmetrische machtsrelatie tussen zorgvrager en zorgverstrekker weer in balans kan komen. Een warm, beargumenteerd pleidooi voor een gelijkwaardige relatie zorgvrager-zorgverstrekker in wederzijds respect.

Geïllustreerd met cartoons van Arnulf.be.

Bestellen via Politeia.

Blijf op de hoogte met onze nieuwsbrief.

De nieuwsbrief heeft geen vaste periodiciteit. Het enige criterium om hem te versturen is de relevantie van de informatie. We spammen niet! Al geabonneerd? Excuses voor deze herinnering.

Je hebt succesvol gesubscribed!

Ga naar de inhoud